... Даңқ өз аяғымен келді. Өзімшіл, сұлу әйелдей өзінен басқаны ұмыттыруды, өзінен басқа ешкімді сүймеуді талап етті...

Төлен Әбдіков, „Тозақ оттары жымыңдайды„

Аяймын... Қатты аядым. Өзімді орнына қойып қарап едім, төзе алмайды екем. Өзімшіл екен деп ойлап едім, олай емес екен. „Адамның„ қаншалықты қорқынышты екенін біле тұра, қорлықтың барлығын адамнан көре тұрып, адамға көмек көрсету, өмірін құтқару...

Адамзатқа тигізген еңбегі орасан зор болғанымен, тұтас бір тайпаның атын шығаруға батылы бармады. Тіпті тайпаның соңғы адамы ретінде өзін санамады да. Қорқақ қояндай тасада тығылды. Сырын ешкімге ақтарғысы келмеді. Жан жарасын түсінер оның досы да болмады. Жалғыздықпен ғана дос болды.

Кейіпкердің жан азабы оның рухани мүгедектенуіне ұласты. Барлық дене мүшелері сау болса да, мүгедек болып қалды. Өзге адамдардың ауруының емін тапқанымен, өзінің ауруының емін таба алмады. Іздегісі де келмеді...

Аядым... Рухани мүгедектіктен қорқатын болдым. Бұрын барлығының менен теріс айналып кетуінен қорқатын едім. Ал енді... Жалғыздықтан да, өлімнен де емес... Содан ғана қорқамын...

... Кейбіреуі өмірдегі ең қорқыныштысы адам деп есептейді. Ал сіз ше? Сіз неден қорқасыз?

Бәрімізді тас қараңғы бөлмеге кіргізді. Бір шамның да жағылмағанын қарасаңшы!

Бөлме іші құбыжықтардың мүсініне толы. Әрқайсысының екі көзі бар. Сол екі көз саған тесірейіп қарағандай болады. Денем түршігіп кетті. Арыстан терісін жамылған кісі артымнан келіп, шошытпай ма? Ай, жүрегім-ай, орныңда екенсің ғой әйтеуір. Мына құбыжықтың қасына суретке түссем бе екен, ә? "Арыстан ағай, мені суретке түсіріп жібересіз бе", - деп едім, Арыстан ағай мені шошытқанын ұмытып кетсе керек, танымағандай жанымнан өтіп кеткендай-ақ?! Арыстан ағай, ағай, а-ғай?...Бір кезде "Әкел, мен түсірейін" деген дауыс естілді. Артыма қарасам, сөйлеп тұрған құбыжық екен. Тіпті құбыжықтың өзі де емес, мүсіні...

"Мейлі жер сілкінсін, сел бассын, мейлі күн күлімдеп, ай толсын, маған бәрібір!" дейтін адамдарға бір нәрсені түсіндіру, ұқтыру қиынға соғады. Себебі, оларға бәрібір. Жерде өлік жатса, жанынан айналып өте беретін, жап-жас сәби анасымен бірге аштан-аш көшеде қонып жүрсе, қол ұшын бермек түгіл, бір сәт болса да жаны ашымайтын заман ғой. Тіпті заман сондай емес, адамдар осындай дер едім. Жеке басының аман-саулығынан басқа еш нәрсе оларға қызық емес, қызықтырмас та. "Қоғам", "адам" деген ұғымдарды жай ғана сөз ретінде қабылдай алатын, сол сөздің астарында сан қилы тағдыр, сан алуан өмір жатқанынан беймәлім адамдар ғой олар. Бір адамның бойына осыншама зұлымдық, рақымсыздық, немқұрайлылық, мейірімсіздік қайдан ғана жинала қалады?

Осыдан бірнеше ай бұрынғы болған жағдай есіме түсіп отыр. Троллейбуста келе жатқан болатынмын. Аялдамадан таныс қыздар мінді, тұтас екі мың теңгелері ғана бар екен. Жүргізушіге барып уақтата алмай қойды, ешкімде жоқ екен. Көліктің ішінде билет тексерушілер болды. Аз уақыттан кейін тексере бастады. Айтпақшы, елу теңгемді бір тексерушіге уақтатып алған болатынмын. Кезек ана қыздарға келді, олар әлі төлеген жоқ, тексеруші байланды да қалды. Жағдайды түсіндірмек болған қыз жылап, жүргізушіге барды, жүргізуші орыс апай „я обязана что ли„ деп шықты. Тексеруші қыздардың билетін тартып алған, "Маған бәрібір! Түс! Айыппұл төлейсің!" деп зекірді. Әрине, бір жағынан, ол - тексерушінің жұмысы. Ал екінші жағынан, адамгершілік қасиет деген болады ғой. Адамды адам түсіну деген болады емес пе? Немесе көктемнің бір күнінде жерде бүктеліп жатқан егде тартқан әйелдің қасынан үндемей өтіп бара жатқан адамдар қандай қатыгез еді? Не үшін көше бойында жатқанын сұрауға да шамалары келмейтін адамның бойындағы не деген қаніпезерлік, не деген салқындық? Кейде мас болып, жерде жатқан адамды да аяп кетесің ғой. Ал осындай жағдайдың болуына не себеп? Немесе қалтағымыздағы ақшаға, шеніміздің жоғары екендігіне сеніп жазықсыз адамның өмірімен ойнауға қандай құқымыз бар? Сол адамның ата-анасы, жанұясы, туған-туыстары бар ма, жоқ па, оларға бәрібір. Тек өзін ғана ойлайтын адамдарды түсіне алмаймын. Жігіттер бейкүнә пәк қыздардың абыройын айрандай төккенде не ойлайтынын түсінер емеспін. Өзінде дәл сондай ана, әпке, қарындас бар бола тұра, қалай ғана осындай әрекетке барады? Құдды бір өзінің анасының, қарындасының ғана өмір сүруге, қатарластарымен бірге бақытты жастық шағын өткізуге құқығы бардай сезінеді. Сол жас қыздың сенің қарындасыңнан қандай кемшілігі бар? Қатыгез адамдарды осындай ойлар мазаламайтыны анық. Жеке басымызды ғана ойлап, дүниедегі адамдарға еш жанашырлық танытпай, ақша тауып жүрген жұмысымызды ғана орындаймыз деп, адамгершілік қасиеттерден жұрдай қаламыз ба деп қорқамын.

Қытай философы Мэн Цзы адамдардың өзгеруін объективті жағдайлармен байланыстырған: "Астық бітік шыққан жылдары жас адамдардың көбі рахымшыл, ал аштық жылдары - мейірімсіз болады", - дейді. Жанталасқан мына заманда жүрегіміз зілге толып, қара түнекке айналса, жағдайымыз не болмақ? "Маған бәрібір" деген түсініктен айырылу адамның жеке санасына ғана байланысты деп ойлаймын. Бәріміз адам болғандықтан, қателеспей, түзеле алмаспыз. Сен түсінбеген, түсінуге тырыспаған әлгі адамның жағдайы өз басыңа айналып келмесіне кім кепіл? Жеке тұлға, адам ретінде өзім сияқты адамның тағдырына бей-жай қарауым дұрыс емес деген ой жадымыздан шықпаса болғаны. Абай айтпақшы, "Адамзаттың бәрін сүй, бауырым деп"...

Дүниеде, қоғамда болып жатқан осындай жағдайлар мені селт еткізеді. Себебі, сол қоғамның бір бөлшегі емеспін бе мен? Маған бәрібір емес. Ал сізге ше?...

Қайтер едік өмірге келмегенде,

Көнеміз ғой, қайтеміз көнбегенде.

Төземіз ғой, қайтеміз төзбегенде,

Көлден тамшы бұйырмас шөлдегенде...

Мұқағали Мақатаевтың сөзіне жазылған осы әнді Шымкенттегі көзі нашар көретін балаларға арналған "Үміт" мектеп-интернатының тәрбиеленушілері, туғанынан зағип үш баланың орындауында естігенде көзім жасқа, көңілім мұңға толды. Жүрегің тас, сезімің саз болмаса, бұл өлеңді тебіренбей тыңдау мүмкін емес.

Аталмыш әнді мына жерден тыңдауға болады.

Жаратушы Сапарбай, Азат, Тұрар есімді қазақтың үш ұлына көру қабілетін бермесе де, өнерден айырмапты. Ақиық ақын Мұқағалидің сөзіне, әуесқой сазгер Садық Қанаттың әніне жазылған осынау ән көптеген жүлделерге ие. "Сәттің" серілері режиссер Руслан Байтөлешовтың "Тағдыр" атты фильміне де түсіп, өздерін сомдап шығыпты.

Әркім өзінің қамын ойлап, жанталасқан мына заманда балалардың дарынын байқап, қол ұшын берген арда азаматтардың барына қуанамын. "Сәт" триосының бағындырар белесі әлі алда екеніне кәміл сенемін. Оғландарымыз ойнақтап, әлі талай бәйгеден озып шығары сөзсіз. Жүректен шыққан ән қашанда жүрекке жетеді...

Өмір туралы

Адам баласын өз илеуінде тербеп, оны бала күнінен айналасына қызыға қарауға, қоршаған ортасының қуаныш-қайғысын жүрегімен сезіне білуге үйретеді. Кейде көңіліңе жақын емес түрлі жағдайларды сырттай бақылауға тура келеді. :( Бірақ есейе келе өмір ысылтады.

Уақыт туралы

Абай атпақшы, мен де „Қолымды мезгілінен кеш сермеймін„. Дер кезінде жұмыстарымды бітірмеймін де, кейін уақытты кері бұрғым-ақ келеді. Бірақ, мүмкін емес...

Отбасы туралы

Отбасы мүшелерінің ара қатынастарында шынайылық, сенім болу керек деп ойлаймын. Бұлар болмай, „идеал„ отбасы болып көрінудің қажеті жоқ.

Ақша туралы

Ақша табуды үйренген жоқпын әзірге. Ақшаға қатысты түсінген нәрсем: ақша - су.

Достар туралы

Достарым көп демей-ақ қояйын. Бірақ бәрі арманына жетсе деймін.

Арман туралы

Арман - жаны тілектің, жансыз тілек болмайды. (Ж. Молдағалиев) Шамадан тыс арманшылмын....

Жұмыс пен хобби туралы

Екеуін де ұнатсам болғаны. Кейінгі кездері хоббиім - аспаздық. Бірақ оның жұмысыма айналғанын қаламас едім.

Ұстаным (принциптер) туралы

Көп деп айта алмаймын. Өтірік айту, алдау, екіжүзділік, жағымпаздық дегендерді жаным жек көреді. Бойымды сондай қасиеттерден аулақ ұстауға тырысамын.

Ақылға сыймайтын әрекеттер (О безумствах)

Осыдан үш-төрт жыл бұрын... Интернат... 310-бөлмеде... Светтің включателін ашып, бір жағын қосып, екінші жағын сөндіріп, Есақаның (завинтернат) жүргеніне қарамастан магнитофон қосып, ұсталдым. („Атың шықпаса - жер өрте„.) Бүкілинтернаттық жиналыстың себепшісіне айналдым. :) Ақылға сыймайтыны, бүкіл интернат солай өлең тыңдап жүрсе де, менің ұсталып тұрғанымды айтам!

P.S. Мен туралы жиналыста әңгіме болмас еді. Қасымдағы қыз „Айнұр үйретті„ дегесін, енді...солай болды. Кейін кабинетінен шықпай қойдым завинтернаттың. Допросқа шақыра береді өзі. „Говори правду, правду, и только правду„ деп. :) Бұдан өткен әрекеттер күтіп жүрген де шығар мені. Қайдам, уақыт көрсетеді.

Болашақ туралы

„Ертеңгі күнді ойлаған кезде алда тұрған түнді де ұмытпағаның жөн„ Әлішер Файз

...Ата-анам, аға-жеңгем, іні-келінім, немере-жиендерім, бәріміз бақытты отбасы болсақ деймін...

Эстафетаны Әлиядан қабылдап, Аңсарға тапсырамын.

Таңертең ерте тұрып университетке бара жатқанда ақ-қара киінген оқушылар қолдарына бір-бір шоқ гүлін ұстап мектепке кетіп барады. Осыдан он екі жыл бұрын мен де қолыма ауладағы „бархотка„ гүлін целлофан мешокқа салып алып, мәз болып барған сияқты едім. Уақыт қалай тез өтеді десеңші! Бір сәт өмірімді көз алдымнан өткіздім. Yvision-дағы оқушыларды, студенттерді жаңа оқу жылының басталуымен құттықтаймын!

Бүгін сабақ басталды. Енді 101-дегі (201) Арай бізге „104, баспа ісі„ демей, „204, баспа ісі„ дейтін болды. Университетте Білім күні деген жоқ. Келе сала сабаққа кірісіп кеттік. Осыдан үш-төрт ай бұрын таңдаған пәндерімізді сабақ кестесінен таба алмай қойдық. Куратор-Құдірет біз қиналмасын деген шығар, өзі таңдап қойыпты. „Таңдау пәні„ деп жазып қоятынын айтшиш! Сөйтіп, екінші жыл да басталды. Айтпақшы, биыл „балмұздақтар„ аз екен. Білгіштер оқудың ақысы қымбаттады деседі.

Ару Алматыға оқу-білім іздеп келіп жүрген жас қыз-жігіттердің құжат тапсыратын кезі. Мектепті жаңа аяқтап, өмірдегі болып жататын әділетсіздікке көздері үйренбеген кез. Үлкен қалада, бәріне таңырқай қарап жүретін "балмұздақтарға" айтар кеңестерім бар. (Жазып отырған "перваш" стадиясынан өтіп кеткен студент)

Қазіргі кезде ұрлық көбейіп кетті. Сондай оқиғаның құрбаны болмау үшін не істеу керек?

1. Көлікке мінген уақытта ақша, қымбат бағалы заттар салынған сөмкеңізді алдыңызға алып отырыңыз. Және де қоғамдық көлікте отыратын орын болмай, тұрып тұрсаңыз, сөмкеңіздің аузын (мен сияқты ашып тұрмай) жауып, қысып ұстаңыз.

2. Әмиянды, ұялы телефонды артқы қалтаға салмаңыз.

3. Көпшіліктің көзінше ақшаңызды шығармаған жөн. Уақ, жолға деген ақшаңызды мінбестен бұрын алдын-ала дайындап қойыңыз.

4. Ұялы телефоныңыз немесе әмияныңыздың жоғын сезсеңіз - айқайлаңыз. Ұры оны жерге тастай салуы мүмкін. Немесе осы кезде орыстың "На воре шапка горит" деген мақалы еске түседі. Бірақ қайдам, ұрылардың беті қалың болады деп ойлаймын.

5. Ұялы телефоныңыз ұрланған болса, қолма-қол біреудің телефонын сұрап алып, өз нөміріңізге қоңырау шалыңыз. Егер ұры көліктің ішінде сізбен бірге келе жатса, анықтап алуға болады.

Ал енді ұрылардың түрлері өте көп. Соларға тоқталып кетсек:

1. Аялдама ұрылары. Аялдамада тұрып, телефонын, әмиянын шығарған адамның қай жерге салғанын қарап алады, мүмкіндікті аңдып тұрып, ұрлайды.

2. Көліктегі ұрылар. Олар да аялдама ұрыларына ұқсас болып келеді. Кісі көп екенін пайдаланып, сізге жабысып, қағып алады. (осындай ұрының құрбаны мен білмегенде, кім білсін)

3. Базар ұрылары. Бұлар екі адам болып жүреді. Бірі сатушыны әлденеге алдаусыратып тұрады да, екіншісі ұрлауға кіріседі.

4. Жазғыштар. Сөмкені, пакетті, қапшықты кесу арқылы ұрлайды. Қолындағы алмасты (лезвие) алып, қажет кезде тіліп жіберіп, ақшаны ұрлайды. Бұл ұрлық аса шеберлікті талап етеді. Көп ұрының қолынан келе беретін іс емес. Тәжірибені де қажет етеді. Көбіне мұндай ұрылар өз құрбанын базарлардан іздейді.

Айтайын дегенім, осындай ұрылардан, ақшаны оңай жолмен тапқысы келген адамдардан сақтанып жүріңіз. Әйтпесе, сақтап жүрген нәрсеңізді өзіңізге жарыта алмай, қызыл итке, яғни ұрыға жем боласыз.

Мұндай ұрлықтың куәсі немесе жемтігі болсаңыз, бөлісе отырыңыз. Ұрылардың түр-түрі бар ғой. Тізімді толықтыра отырайық.

Майада аль-Аскари Ирактағы өте құрметті жанұяда дүниеге келген. Ел басында Саддам Хусейн болған кезінде Майада онымен жеке тілдесіп, сұхбат жүргізген. Майадаға күндердің күнінде "Саддамның саясатынан азап шегем" деген ой келмеген-ді.

Жай күндердің бірінде Майадаға "жеке типографияңда шииттердің мақалаларын басып шығардың" деген айып тағылып, Баладият түрмесіне отырғызылады. Саддам Хусейн мен "Баас" партиясының озбыр саясаты мыңдаған ирактық жанұяларды қан жылатты. Бір торда жатқан 17 бейкүнә әйел, түрмеге жабылудағы әркімнің оқиғасы әр түрлі, қаніпезер күзетшілердің қолынан қорлық көреді. Әр әйел өз өмірі жайында айтып, Құдайдан туған-туыстарының саулығын тілеп отырады. "Мың бір түндегі" Шахерезада сынды әңгімелерін айтысып, армандарымен бөліседі. Әр тұтқын әйелдің әңгімесінде Саддамға деген өшпенділік тұнып тұр. Азаптан құтылып, бала-шағаларына жетуді ғана аңсайды. Бас кейіпкер Майада да, темір тордағы азапқа толы бір айдай уақытын қызы Фей мен баласы Алиді уайымдаумен өткізеді.

Тұтқын әйелдерді кезек-кезек шақыртып алып, аяусыз қинап, қол-аяқтарындағы тырнақтарын жұлып алатын сәттерін оқыған кезде денем түршікті.

Ата-бабаларымыздың біздерді қорлықтан аман сақтап қалғанына қуандым. Олар көрген азапты күндерді бізге, болашағына көрсетпеу үшін қасық қаны қалғанша шайқасқанына мың да бір алғыс. Азат күнде өмір сүру құрметіне ие болған ұрпағының атынан олардың аруақтарына ғұмыр бойы тағзым етемін.

Бойымнан Джин Сэссонның басқа да кітаптарын оқуға деген құлшынысты таппасам да, шынайы, айықтыратындай шығарма оқығаныма еш өкінген жоқпын. Бірақ Сэссонның атышулы "Ханшайымның мемуарларын" оқып шығу ойда бар. "USA Today" айтпақшы, адамның жеке құқығы ойландыратын адамдарға оқуға мен де кеңес берер едім.

Екеумізге нұр сәулесін төккен көп
Өтіп кеткен көктемдерге өкпем жоқ.
Түсініспей кеткеніміз қинайды,
Мінезіміз бір-біріне өктем кеп.

Бұл күндерде жалын отын азайтқан,
Өтіп кеткен көктемдерге наз айтам.
Білесің бе, кездеспейміз біз енді,
Шақта мына дала гүлдеп, қаз қайтқан.

Сәтсіздіктің аңдып тұрып аңғардан,
Жығып кетер айласын кім аңғарған.
„Сенсіз маған өмір жоқ қой!„ - деуші едің,
Менсіз қалай жүргеніңе таң қалам.

Сенімнің де өн бойынан әл кетіп,
Кете бардың, бәрін-бәрін тәрк етіп.
Енді қайтіп тереземді қақпайсың,
Мен де сені қарсы алмаймын жарқ етіп.

Бүгін маған таң да жарқын атады,
Ақ көңілім - ақ тілектер жатағы.
Жалғыз ғана қыл үстінде тұрғанда
Қолың созбай кеткендігің батады...

Ұлдай Сариеваның осы өлеңі өзіме соншалықты жақын, соншалықты алыс. Ақ Жайықтың ақын қызы Ұлдай апамның өлеңдеріндегі мұң ғана жаныма жақын. Үнемі жаным жалғыздыққа жақын болады. Неге дүниеге осынша сезімтал болып келдім екен? Біреу дауысын көтеріп сөйледі ме, болды, көзіме жас оралады. Бірақ ұялам жылауға, сондықтан да ішімнен жылаймын. Ішім өртенім жатады. Бірақ үндемей, мәз болып отыра берем. Сол кезде ауыр тіршіліктен шаршаған, өмір бойы әділетсіздікпен күресу үстінде жазылған жыр жолдарын оқимын. Шынында да, ақын жандар бақыт пен қуаныштың сыртқы жағын емес, қарапайым адамдар көре бермейтін, түсіне бермейтін ішкі жағын толық аша біледі.

Мәңгі бақи қосылмаймыз екеуміз,
Өзгелерге тосын жаймыз екеуміз,
Сағынамыз бірімізді-біріміз,
Бірақ, бірақ қосылмаймыз екеуміз.
Қозы-Көрпеш-Баяндаймыз бұлаған,
Бір өмірміз бірін-бірі құраған,
Өкінумен, жалынумен күн кешкен,
Біз екеуміз ғашықтармыз жылаған.

Ұлдайдың өлеңдері десе, жұрт үнемі „вот, оның жас кезінде жігіті тастап кеткен, құрсағындағы сәбиімен қоса, баласын детдомға тастап кеткен көрінеді, сосын таба алмаған көрінеді„ т.с.с. әңгімелерді ғана айтады. Өлеңдері жайлы айтатын адам жоқ. Бәрі келіп жастығын айтады да отырады. Қазақ поэзиясында тағдыры ұқсас ақын қыздар көп қой. Меніңше бәрінің бірдей басына бармақтай бақ бұйырмағаны емес, тек олардың тиынның екі жағын да көре алатынындығында деп ойлаймын.

„Қойшы, қайдағы бір жалғыздықты айтасың да отырасың, сен жалғыз емессің ғой„ деп айтады дос құрбыларым. Мен білем. Олар маған түсінген көздерімен қарап отырса да, менің жанымды түсіне алмас. Себебі жан дүниемде не болып жатқанын менің көздерімнің түсіндіруге шамасы жетер емес. Сіз де оқып отырсыз, бірақ мені түсіне алмайсыз. „Мына қызды біреу ренжіткен шығар„ деп ойлайсыз. Жоқ, олай емес. Мен бақыттымын! Себебі Ұлдайдың поэзиясында мен түсінетін, мені түсінетін жыр жолдары бар.

Ал сіз жаныңыз жабырқаған кезде қай ақынның өлеңдерін оқығанды ұнатасыз?

Қазақта жау бар ма өзі? Әрине, пәлен жұрт жау деп айта алмаймыз. Алайда, бабаларымыз аңсаған азаттық, тілеген тәуелсіздікке бір жыл толмай жатып, „Қазақтың жауы - қазақ!„ деп ұран көтерген өзіміз. Бұл ұран ешқайдан келген жоқ. Өзіміздің қазақтың шығарып жүрген шіріген сөзі.

Негізінде, „адам адамға қасқыр„ дегенді естідім. Бірақ ол адамзат бойындағы  өзімшіл, жағымсыз қасиеттері туралы айтылған болса керек. Әлемде болып жатқан оқиғаларға қарасаңыз, жауы жоқ мемлекет кемде-кем. Неміс халқы екіге бөлінді: капиталистік Федералды Германия және Социалистік Демократиялық Германия, бірі НАТО құрамында, бірі Варшава пактісі жағында. Вьетнам жұрты екіге бөлінді: Солтүстік - социалистік, Оңтүстік - капиталистік. Қырғын болған араларында. Вьетнам вьетнамға оқ атқан. Қиыр Шығыстағы Корей халқы да Оңтүстік, Солтүстік болып бөлінді. 50-жылдары қырқысқан күйі, бүгін де іргесі аулақ. „Немістің жауы - неміс„, „Вьетнамның жауы - вьетнам„, „Корейдің жауы - корей„ деген ұранды естіп пе едіңіздер? Жоқ, олай ұрандаған ешкім жоқ.

Қазақтың жауы кім? Ия, қазақта жау бар. Қуатты жау. Тамырын тереңге жайып барады. Түпке жетсе, сол ғана жетеді. Мұхтар Мағауиннің сөзімен айтқанда қазақтың жауы кім емес, не? Ол - ұлттық сананың кемдігі. Бір сөзбен айтқанда - ұлтсыздық. Көрші ағайындарымыз өзбек пен қырғыз, түрікмен мен әзірбайжан бүгінгі күні қанша мүсәпір болып көрінгенмен ұлтсыздық дертінен аулақ. Тек біз ғана, өз жауымызды өзіміз тауып алып отырмыз. Ол - ұлтсыздық.

Ұлттық сананың кемдігі ұлт тағдырына кеселін әйтеуір бір тигізері анық. Ертеңгі тұман мен күмән - осы ұлтсыздықтың зардабы.